ملاى رومى گويد : از تو رسته است ار نكويست ار بد است * ناخوش و خوش هم ضميرت از خود است به اين عبارت افاده فرمود : بدان كه تشخّص به روح است و روح محفوظ است ، چنان كه اينجا با تفاوت عظيم به حسب اسنان اربعه از صبا و شباب و كهولت و شيخوخت ، چون نفس ناطقه او يك شخص از نفس است اين انسان جسمانى يكى است ، گو مراتب امتيازى داشته باشند كه تشخّص و هويّت غير امتياز است . « 1 » اصل اين مطلب شريف كه فرق ميان تشخص و امتياز است و ريشه بحث و تحقيق آن را در فصل دوم و سوم مرحله چهارم اسفار كه در ماهيت و لواحق آن است ، طلب بايد كرد . « 2 » در امر دوم وجوه اتّحاد را به سه وجه بيان فرموده است كه مطابق بيان استاد ( رحمة اللّه عليه ) قسم اوّل در رساله ، ذيل وجه دوم در اسفار است ، و قسم دوم در رساله ، وجه اوّل در اسفار است ، و قسم سوم در رساله ، همان وجه سوم در اسفار است . در اسفار وجه دوم اتّحاد به دو قسم شده است : قسمى باطل و آن اينكه مفهومى از مفاهيم عين مفهوم ديگر گردد مثل اينكه مفهوم علم عين مفهوم قدرت گردد . اين قسم اتحاد باطل را مرحوم استاد متعرض نشد مگر اينكه به نظرى در قسم دوم رساله كه اتحاد دو شىء در عرض هم است مندرج شود . و قسمى حق و آن اينكه وجود واحد بسيط مصداق معانى متغايره گردد مثل موجود مجرّد عارى از ماده قائم به ذات خود كه به اطباق و اجماع علما چنين

--> ( 1 ) - ص 233 ، چاپ سنگى ، رحلى . ( 2 ) - ج 1 ، ص 113 ، 114 .